آیین رونمایی از کتاب «زیارت؛ گفتوگوی حوزه و دانشگاه» شنبه ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ در تالار شیخ طوسی (ره) بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با حضور حجتالاسلاموالمسلمین سیدرضا شیرازی، مدیر پژوهشکده زیارت این بنیاد و نویسنده اثر، حجتالاسلاموالمسلمین کاظم رحمان ستایش، دانشیار دانشگاه قم و سردبیر فصلنامه «مشکوة» و دکتر فرامرز قراملکی برگزار شد.
در این مراسم، ظرفیتهای مطالعات زیارت در ایران و جهان، ضرورت تولید ادبیات بومی در این حوزه، جایگاه پژوهشهای گفتاری و نقش گفتوگوی حوزه و دانشگاه در شکلگیری مطالعات میانرشتهای زیارت بررسی شد.
مطالعات زیارت هنوز در آغاز مسیر رشد قرار دارد
حجتالاسلاموالمسلمین سیدرضا شیرازی، مدیر پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، با اشاره به تحولات شیوه تولید، توزیع و مصرف دانش در جهان معاصر گفت: تغییرات فناوری و ارتباطات، ساختار تولید دانش را نیز دگرگون کرده و پژوهشها بیش از گذشته به سمت رویکردهای شبکهای، میانرشتهای و فرارشتهای حرکت کردهاند.
وی با اشاره به روند رشد مطالعات مربوط به زیارت افزود: پژوهشهای گردشگری و بهویژه گردشگری مذهبی در جهان به مرحلهای از ثبات در تولید علمی رسیدهاند، اما شواهد نشان میدهد مطالعات زیارت هنوز در آغاز مسیر توسعه خود قرار دارد و ظرفیت فراوانی برای گسترش در سالهای آینده دارد.
شیرازی، گرایش دوباره انسان معاصر به معنویت را از زمینههای رشد این حوزه دانست و اظهار کرد: معنویت ماهیتی درونی دارد، اما برای مطالعه تجربی آن باید نمودهای بیرونی را بررسی کرد و زیارت یکی از مهمترین نمودهای عینی و اجتماعی معنویت است؛ ازاینرو میتوان انتظار داشت زیارتپژوهی در آینده به یکی از حوزههای مهم پژوهشی تبدیل شود.
برای زیارتپژوهی باید ادبیات بومی تولید کنیم
مدیر پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهشهای اسلامی با اشاره به شکلگیری حلقههای علمی زیارتپژوهی و گردشگری دینی در سطح بینالمللی گفت: امروز پژوهشگران متعددی در کشورهای مختلف به طور تخصصی در این حوزه فعالیت میکنند و این مطالعات دارای شبکه علمی و انتشارات تخصصی شده است.
وی وضعیت پژوهشهای زیارت و گردشگری مذهبی در ایران را نیز دارای ظرفیت قابلتوجه دانست و افزود: مقالات و پایاننامههای خوبی در کشور تولید شده است؛ اما یکی از مشکلات اساسی ما وابستگی بخش قابلتوجهی از مطالعات جدید به ادبیات علمی تولیدشده در غرب و زبان انگلیسی است.
شیرازی تصریح کرد: در سنت علمی خودمان در حوزههای کلام، فقه، تاریخ، فلسفه و عرفان، منابع و ادبیات غنی درباره زیارت داریم؛ آنچه کمتر شکلگرفته، ادبیات بومی و روزآمد درباره موضوعاتی مانند زیارت و امنیت، توسعه شهری، سلامت، هنر، حملونقل، اسکان زائر، تغذیه و دیگر ابعاد اجتماعی و اجرایی زیارت است.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم در عرصه روبهرشد زیارتپژوهی در جهان نقش مؤثری داشته باشیم، باید ادبیات علمی بومی خود را تولید کنیم؛ زیرا صاحب دانش بودن، تنها به تولید مقاله محدود نمیشود و میتواند بر زبان، فرهنگ و حتی نحوه صورتبندی مسائل علمی اثر بگذارد.
«زیارت؛ گفتوگوی حوزه و دانشگاه» چگونه شکل گرفت؟
نویسنده کتاب «زیارت؛ گفتوگوی حوزه و دانشگاه» درباره هدف از تدوین این اثر گفت: تلاش شد استادان و صاحبنظران حوزه و دانشگاه، از مسیر نشست علمی، گفتوگو، مصاحبه و میزگرد وارد این بحث شوند و دیدگاههای آنان درباره ابعاد مختلف زیارت در قالب یک مجموعه علمی گردآوری شود.
شیرازی توضیح داد: این کتاب شامل هشت مقاله و دو میاننوشت است که چهارمقاله آن به صاحبنظران دانشگاهی و چهارمقاله به استادان حوزه اختصاص دارد. مطالب اولیه برخی از این مقالات از نشستها، مصاحبهها یا سخنرانیهای علمی استخراج و پس از تدوین و تکمیل بهصورت متن علمی آماده شده است.
وی افزود: در چینش مطالب نیز تلاش شده است، باوجوداینکه گفتوگوها و نشستها در ابتدا ناظر به یکدیگر نبودهاند، موضوعات دارای قرابت مفهومی در کنار هم قرار گیرند تا نوعی گفتوگو و ارتباط میان دیدگاههای مختلف شکل بگیرد.
زیارت یک مسئلهمحوری در تاریخ و جامعه شیعی است
در ادامه این مراسم، حجتالاسلاموالمسلمین کاظم رحمان ستایش، دانشیار دانشگاه قم و سردبیر فصلنامه «مشکوة»، با اشاره به جایگاه اهلبیت (ع) در فرهنگ شیعی گفت: ارتباط با اهلبیت (ع) یکی از ارکان اساسی زندگی جامعه شیعی است و آثار این پیوند را میتوان در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی شیعیان مشاهده کرد.
وی زیارتگاهها را یکی از مهمترین مظاهر این پیوند دانست و افزود: در بسیاری از شهرهای شیعهنشین، زیارتگاهها یا در شکلگیری و توسعه شهر نقش داشتهاند یا به یکی از عناصر محوری هویت آن تبدیل شدهاند. مشهد نمونه روشن این موضوع است و در مناطق مختلف جهان اسلام نیز نمونههای متعددی از چنین پیوندی میان زیارت و حیات اجتماعی وجود دارد.
رحمان ستایش تأکید کرد: زیارت موضوعی نیست که بتوان بهسادگی از کنار آن عبور کرد؛ این پدیده با تاریخ اجتماعی، اقتصاد، مسائل فرهنگی، روابط مردم، شهر، فقه و حکمرانی پیوند دارد و هر یک از این ابعاد میتواند موضوع پژوهشهای مستقل و گستردهای قرار گیرد.
وی تدوین «نظام مسائل زیارت» را یکی از نیازهای این حوزه دانست و گفت: حتی شناسایی و طبقهبندی دقیق مسائل زیارت، پیش از ورود به مرحله پاسخگویی و حل آنها، خود یک اقدام علمی مهم است.
کتاب، درآمدی برای ورود بهنظام مسائل زیارت است
دانشیار دانشگاه قم، کتاب «زیارت؛ گفتوگوی حوزه و دانشگاه» را گامی آغازین برای ورود به این عرصه توصیف کرد و افزود: این اثر مدعی ارائه آخرین سخن درباره هر یک از موضوعات زیارت نیست، اما توانسته است جستارهایی را در حوزههای مختلف مطرح و راه را برای پژوهشهای تفصیلی بعدی باز کند.
رحمان ستایش همچنین به شیوه تولید بخشی از مطالب این کتاب اشاره کرد و گفت: وقتی از پژوهش سخن میگوییم، غالباً پژوهش مکتوب به ذهن میآید، درحالیکه «پژوهش گفتاری» نیز میتواند شیوهای برای تولید دانش باشد. در چنین پژوهشهایی، مثالها، تجربههای میدانی و ایدههای اولیه گاه آزادانهتر مطرح میشوند و پس از آن میتوان با تدوین، مستندسازی و تعمیق علمی، آنها را به متن پژوهشی تبدیل کرد.
وی گفتوگوی حوزه و دانشگاه در این اثر را نیز فراتر از یک تقسیمبندی صنفی دانست و اظهار کرد: اهمیت این گفتوگو در کنار هم قرارگرفتن نوع نگاهها و روشهای متفاوت است و تلفیق این دیدگاهها میتواند به نتایج علمی تازهای منجر شود.
این کتاب راهی برای گسترش گفتوگو درباره زیارت باز میکند
دکتر فرامرز قراملکی نیز در این مراسم، تدوین این کتاب را اقدامی در جهت تقویت مطالعات پدیده محور زیارت دانست و گفت: در ایران هنوز پژوهشهای پدیده محور در برخی حوزهها بهاندازه کافی گسترش نیافته و چنین پژوهشهایی نیازمند مراقبت علمی و صرف زمان و تلاش فراوان است.
وی با بیان اینکه تدوین یک اثر گفتوگومحور گاه دشوارتر از نگارش یک کتاب فردی است، افزود: اهمیت این کتاب در این است که میتواند راهی برای گسترش مطالعات زیارت باز کند و مجموعهای از ایدهها و مسئلهها را در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
قراملکی تصریح کرد: اگرچه کتاب به دو بخش «جستارها» و «گفتارها» تقسیم شده است، جستارهای آن نیز ماهیتی گفتوگویی دارند و فرایند شکلگیری مقالات، رفتوآمد علمی میان تدوینکننده و صاحبنظران و بازنگریهای متعدد، بخشی از ارزش پژوهشی این اثر است.
وی با اشاره به اهمیت روزافزون مطالعات زیارت در سطوح ملی و بینالمللی تأکید کرد: اندیشهها و یافتههای بومی ما در حوزه زیارت باید وارد گفتوگوی علمی جهان شود و توسعه انتشار آثار و نشریات تخصصی در این زمینه میتواند به حضور جدیتر پژوهشگران ایرانی در عرصه بینالمللی کمک کند.
در پایان این مراسم، کتاب «زیارت؛ گفتوگوی حوزه و دانشگاه» رونمایی شد؛ اثری که با گردآوری دیدگاههای صاحبنظران حوزه و دانشگاه، تلاش دارد زمینهای برای توسعه مطالعات میانرشتهای و شکلگیری ادبیات علمی بومی در حوزه زیارت فراهم کند.
نظر شما